Энэ бол их гоё газар ю
Ангилал: Палеонтологийн
-
Шар цавын палеонтологийн дурсгалт газар
Шар цавын палеонтологийн дурсгалт газар нь Өмнөговь аймгийн Манлай болон Ханбогд сумдын зааг дээр, Улаанбаатар хотоос урагш ойролцоогоор 650 км, хамгийн ойрын суурин болох Ханбогд сумаас 80 км зайд байрладаг. Захиргааны хувьд тус газар нь Манлай сумын Өгөөмөр багийн нутагт хамаарах бөгөөд сумын төвөөс урагш 108 км зайд оршино.
1995 онд энэ газраас 13,000 гаруй үлэг гүрвэлийн мөр илрүүлсэн бөгөөд 1996 болон 2001 онд нарийвчилсан судалгаа хийсэн. Эдгээр мөрний ихэнх нь теропод үлэг гүрвэлүүдийнх байсан бөгөөд мөрний урт 6–70 см-ийн хооронд хэлбэлзэж байжээ. Ялангуяа өөр өөр хэмжээ, хэлбэр бүхий тодорхой мөрнүүдээс бүрдсэн есөн зэрэгцээ мөрний цуваа нь алхмын хоорондын зай, хөдөлгөөний чиглэл, үүссэн нөхцөл зэрэг өвөрмөц шинжүүдийг харуулдаг. Иймээс эдгээр мөрний цуваа нь судалгааны өндөр ач холбогдолтой юм.
Шар цавын дурсгалт газрыг Монгол Улсын Засгийн газрын 2013 оны 414 дүгээр тогтоолоор улсын хамгаалалттай түүх, соёлын дурсгалт газар болгон бүртгэж, 408 га талбай бүхий хамгаалалтын бүс тогтоосон. Энэхүү хамгаалалтыг 2020 оны 1 дүгээр сарын 8-ны өдрийн 13 дугаар тогтоолоор дахин баталгаажуулсан.
Шар цав нь Хожуу Цэрдийн галавын үед, тодруулбал Баянширээ формацад хамаардаг. Тус газрыг 1995 оны 7 дугаар сарын 31-нд Х. Цогтбаатарын удирдсан Монгол-Японы хамтарсан палеонтологийн экспедиц Ханбогд сумын Байшин цаваас зүүн хойш ойролцоогоор 10 км зайд анх илрүүлсэн. Үүнээс өмнө 1980-аад онд Ивахненко, Курзанов нарын удирдсан Монгол-Оросын хамтарсан экспедиц Шар цав орчимд палеонтологи, геологийн судалгаа хийж, тус газраас хоёр төрлийн үлэг гүрвэлийн үлдэгдэл илрүүлж байжээ.
-
Эргэлийн зоо
Эргэлийн зоо нь Дорноговь аймгийн Хатанбулаг суманд орших палеонтологи, байгалийн өвийн чухал дурсгалт газар юм. Тус газар нь өвөрмөц говийн цав, өнгөлөг хурдас чулуулгийн давхарга, эртний амьтдын чулуужсан олдвороороо онцлог.
Эргэлийн зоогоос 30 сая гаруй жилийн өмнөх эртний сүүн тэжээлтэн, загас, яст мэлхий, гүрвэл зэрэг сээр нуруутан амьтдын олдвор илэрсэн байдаг. Энэ газрыг 1920-иод онд Рой Чэпмен Эндрюсийн удирдсан Төв Азийн экспедиц судалж, олон улсын шинжлэх ухаанд таниулсан.
Эргэлийн зоо нь Говийн эртний амьдрал, тухайн үеийн байгаль орчныг судлахад өндөр ач холбогдолтой. Өнөөдөр тус газар нь улсын тусгай хамгаалалттай байгалийн нөөц газар бөгөөд Монгол Улсын улсын хамгаалалтад байх үл хөдлөх түүх, соёлын дурсгалт газар юм.
Зургийн цомог
-
Эрээтийн хийд
Эрээтийн хийд нь Өмнөговь аймгийн Ханбогд суманд орших түүхэн хийдийн туурь юм. Тус хийд нь Ноён хутагт Данзанравжаа болон Галбын хийдийн цогцолбортой холбоотой. Эрээтийн хийдийг Галбын уул орчмын түүхэн хийдүүдийн нэг гэж үздэг бөгөөд Дэмчогийн хийд, Цагаан толгойн хийдтэй хамт нэрлэгддэг.
Эрээтийн хийд нь Дэмчогийн хийдийн ойролцоо байрладаг. Түүхэн болон нутгийн эх сурвалжуудад тус хийдийг лам хуврагууд хурал ном хурж, шашны үйл ажиллагаа явуулдаг байсан чухал газар гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Ноён хутагт Данзанравжаа энэ хийдэд ном судар үзэж, сургаал номоо айлддаг байсан гэж үздэг.
Өнөөдөр Эрээтийн хийд нь хийдийн туурь хэлбэрээр үлдсэн бөгөөд Монголын түүх, шашин, соёлын өвийн нэг хэсэг юм. Тус дурсгалт газар нь Ханбогд сум болон Галбын говийн оюун санаа, соёлын түүхийг ойлгоход чухал ач холбогдолтой.
-
Хавиргын зоо
Хавиргын бууц буюу Хавиргын Зоо гэж нэрлэгддэг энэ газар нь 2016 оны 5 дугаар сарын 1-нд палеонтологийн дурсгалт газар болох нь тогтоогдсон. Тухайн үед Палеонтологийн хүрээлэнгийн палеонтологич Б. Майнбаяр болон түүний хамтран ажиллагчид маш сайн хадгалагдсан үлэг гүрвэлийн мөр илрүүлжээ.
Хээрийн судалгааны явцад аварга сауропод үлэг гүрвэлийн дөрвөн том мөр, теропод үлэг гүрвэлийн дараалсан долоон мөр, мөн орнитопод үлэг гүрвэлийн байж болох мөрний цувааг тогтоосон байна.
Улмаар 2020 оны 1 дүгээр сард тус газрыг аймгийн хамгаалалттай палеонтологийн өвийн бүс болгон албан ёсоор бүртгэсэн. Хавиргын зоо нь үлэг гүрвэлийн палеобиологийн судалгаанд өндөр ач холбогдолтой дурсгалт газар юм.
-
Хуурай Цав
Энэхүү палеонтологийн дурсгалт газар нь далайн түвшнээс дээш 904 метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд ойролцоогоор 0.8 x 1.2 км талбайг хамарна. Байшин цавын палеонтологийн дурсгалт газраас баруун өмнө зүгт 2.9 км орчим зайд оршино.
Олдвор агуулсан давхаргууд нь ихэвчлэн өмнө зүг рүү харсан нурууны дагуу ил гарсан байдаг. Эдгээр давхаргууд нь Байшин цавтай ижил формацад хамаардаг гэж үздэг (Курочкин, Барсболд, 2000).
Тус газраас хадрозавроид үлэг гүрвэлийн сайн хадгалагдсан олдворууд, тухайлбал холбоостой хүзүүний нугалам, гавлын үлдэгдэл болон сүүлний хэсгүүд илэрсэн.
-
Үрэлбэ
Энэхүү палеонтологийн дурсгалт газар нь Байшин цавын хотгорын баруун өмнөд хэсэгт, Үрэлбэ худгаас баруун өмнө зүгт ойролцоогоор 2 км зайд байрладаг.
Тус газрын талаарх анхны шинжлэх ухааны бүтээлийг 1974 онд Оросын эрдэмтэн В.Ф. Шувалов, Т.В. Николаева нар хэвлүүлсэн. Үрэлбэ худаг нь Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдрийн 175 дугаар тогтоол болон 2020 оны 1 дүгээр сарын 8-ны өдрийн 13 дугаар тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан түүх, соёлын дурсгалт газар юм.
Үрэлбэ худгийн палеонтологийн дурсгалт газар нь Өмнөговь аймгийн Ханхонгор сумын нутагт байрлах бөгөөд Хожуу Цэрдийн галавын үед, тодруулбал Баянширээгийн формацад хамаарна.
-
Байшин цав
Байшин цавын палеонтологийн дурсгалт газарт 1970-аад онд Монгол-Оросын хамтарсан экспедиц геологи, палеонтологийн судалгаа хийж, тус газрыг Баянширээгийн формацад хамааруулсан байдаг (Шувалов, Чхиквадзе, 1975).
Далайн түвшнээс дээших өндөр нь 905 метр бөгөөд хамрах талбай нь ойролцоогоор 1.8 x 2.1 км юм. Энэхүү газар нь өргөн, тэгш тал дунд орших олон жижиг сайр, жалга, цавчим хажуу, жижиг илэрцүүдээс бүрддэг. Байшин цав нь үлэг гүрвэлийн олдворын баялаг нөөцөөрөө алдартай.
Тус дурсгалт газрыг БЦ-I, БЦ-II, БЦ-III, БЦ-IV, БЦ-V гэсэн таван хэсэгт хуваадаг. Байшин цав-I нь зүүнээс баруун тийш сунаж тогтсон бөгөөд өмнө зүг рүү харсан цавчим хажуу үүсгэнэ. Байшин цав-II болон V нь Байшин цав-I-ийн зүүн үзүүрээс урагш чиглэн үргэлжлэх илэрцүүд юм. Харин Байшин цав-III болон IV нь дээрх хэсгүүдийн баруун урд талд байрлах намхан цавчим хажуу болон тусгаар жижиг илэрцүүдээс бүрдэнэ.
Эдгээр давхаргууд нь сээр нуруутан амьтдын чулуужсан үлдэгдлээр баялаг. Сүүлийн үеийн малтлага судалгаагаар хадрозавроид бүлгийн үлэг гүрвэлүүдийн бүтэн араг яс, ясны бөөгнөрөл болон тусгаар ясны олон олдвор илэрсэн. Мөн дромеозаврид, орнитомимид болон теризинозаврын олдворууд энэ газраас олдсон байна.
Байшин цав-I-ийн баруун хэсэг нь Elongatoolithid төрлийн үлэг гүрвэлийн өндөгний хальсны олдвороороо онцлог юм. Тус дурсгалт газрыг Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 175 дугаар тогтоол болон 2020 оны 13 дугаар тогтоолоор улсын хамгаалалтад авсан үл хөдлөх түүх, соёлын дурсгалт газар хэмээн бүртгэсэн.
Байшин цав нь Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт байрлах бөгөөд Хожуу Цэрдийн галавын Баянширээгийн насанд хамаарна.
-
Амтгай
Амтгайн палеонтологийн дурсгалт газар нь Байшин цаваас зүүн хойш ойролцоогоор 15 км зайд байрладаг бөгөөд Баянширээ формацын доод хэсэгт хамаарна гэж үздэг. Тус газрын ил гарсан давхаргын зузаан ойролцоогоор 45 метр бөгөөд эндээс Anosteira shuwalovi хэмээх сонирхолтой шинэ зүйл яст мэлхий илэрсэн нь онцлог юм.
Амтгайн давхаргын насыг цэнгэг усны нялцгай биетний бүрдэл болон яст мэлхийн олдвор дээр үндэслэн Хожуу Сеноман–Туроны үед хамааруулан тогтоосон. Энэ нь олон улсын геохронологийн ангиллаар Баянширээ формацын доод хэсэгтэй дүйцдэг.
Амтгай нь Өмнөговь аймгийн Ханбогд болон Манлай сумдын зааг орчимд байрлах Хожуу Цэрдийн галавын, тодруулбал Баянширээгийн насны палеонтологийн дурсгалт газар юм. Тус газрыг Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдрийн 175 дугаар тогтоол болон 2020 оны 1 дүгээр сарын 8-ны өдрийн 13 дугаар тогтоолоор улсын хамгаалалттай үл хөдлөх түүх, соёлын дурсгалд бүртгэсэн.
